7 . هفت دبيره در بهرهء يكم به نقل از متون پهلوى آمد كه تهمورث پيشدادى « هفت گونه دبيرى » پديد آورد « 1 » ؛ دانشمندان دوران اسلامى نيز بر اينكه خطّها / قلم‌ها / نويسه‌ها / دبيره‌هاى ايرانيان هفت گونه باشد ، همداستانند ، اگرچه حين شرح و شمارش آنها گاه بيش از هفت خط ياد كرده‌اند . مقدّم بر ايشان ابن مقفّع ايرانى است كه حسب روايت ابن نديم هفت گونه خط ايرانى را : « دين دبيره ، ويسپ دبيره ، گشته دبيره ، نيم‌گشته ، شاه دبيره ، نامه دبيره / هام دبيره ، راز سهريه ، داس سهريه » ياد كرده است « 2 » . مسعودى تنها نام دو خطّ « دين دبيره ، ويس دبيره » را ياد كرده ، گويد كه البتّه ايرانيان بجز اين دو خط كه زردشت پديد آورد ، پنج خط ديگر داشته باشند كه با برخى از آنها كلمات نبطى را توان نوشت « 3 » . حمزهء اصفهانى هم به نقل از مؤبد متوكلى ( زردشت بن آذرخور ) هفت گونه خط ايرانيان باستان را چنين ياد كرده است : « رم دفيره ، گشته دفيره ، نيم‌گشته دفيره ، فرورده دفيره ، راز دفيره ، دين دفيره ، وسف دفيره » ؛ سپس دبيره‌هاى پيشگانى يا كتابت‌هاى خاصّ حرف و صناعات را كه نامهاى گوناگون داشته ، ملازم با فنون طبقات مشاغل ياد كرده ، گويد كه اينك بيشتر آنها فراموش شده است . اما آنچه از آنها به ياد مانده ، از اين قرار است : داد دفيره ، كتابت احكام و اقضيه است . شهرمار / همار دفيره ، كتابت ديوان خراج است . كده همار دفيره ، كتابت حسابهاى پايتخت است . گنج همار دفيره ، كتابت خزانه‌هاست . اهرهمار دفيره ، كتابت اصطبل‌هاست . آتشان همار دفيره ، كتابت حسابهاى آتشكده‌هاست . روانگان همار دفيره ، كتابت اوقاف است . كتابت‌هاى ديگر هم بوده كه نامهاى آنها متروك گرديده يا واضح نباشد . بارى ، در نوشتن ، همان هفت گونه دبيره را به كار مىبردند ، چنان‌كه در سخن گفتن نيز پنج زبان به كار مىرفت . . . » « 4 » . اكنون باتوجّه و تبصّر بدينكه تمام خطوط ايرانى

--> ( 1 ) . مينوى خرد ، ص 43 . / فرهنگ ايران باستان ، ص 116 . ( 2 ) . الفهرست ، چاپ تهران ، ص 15 - 16 . ( 3 ) . التنبيه و الاشراف ، چاپ ليدن ، ص 91 - 92 / مروج الذهب ، ج 1 ، ص . . . ( 4 ) . التنبيه على حدوث التصحيف ، طبع آل ياسين ، بغداد ، 1387 ق ، ص 63 - 67 . / مفاتيح العلوم . -